کد مطلب: 14333 تعداد بازدید: ۱۳۵

اهداف سیاسی اسلام

یکشنبه ۳۰ فروردين ۱۳۹۴
احكام اسلامى، اعمّ از قوانين اقتصادى و سياسى و حقوقى، تا روز قيامت باقى و لازم الاجراست. هيچ‏يك از احكام الهى نسخ نشده، از بين نرفته است. اين بقا و دوام هميشگى احكام، نظامى را ايجاب مى‏كند كه اعتبار و سيادت اين احكام را تضمين كرده، عهده‏دار اجراى آنها شود؛ چه، اجراى احكام الهى جز از رهگذر برپايى حكومت اسلامى امكان‏پذير نيست. در غير اين صورت، جامعه مسلّما به سوى هرج‏ومرج رفته، اختلال و بى‏نظمى بر همه امور آن مستولى خواهد شد.
1. مقصود خداوند از فرستادن دین
مریم سلمان
دين اسلام مجموعه‏اى است از عقايد، احكام و اخلاق كه سلسله‏اى از باورها، قوانين و اصول ارزشى را در بر مى‏گيرد.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص21)                                                                  
1.1 سعادت حقیقی                                   
هدف دين، تأمين سعادت حقيقى انسان در زندگى دنيوى و اخروى است كه در سايه هدايت خاص حاصل مى‏گردد. مسير هدايت و راه رسيدن به سعادت نيز صراط مستقيم معرفى شده است:                       
     «قد جاءكم من اللّه نور و كتاب مبين* يهدى به اللّه من اتّبع رضوانه سبل السّلام و يخرجهم من الظّلمات إلى النّور بإذنه و يهديهم إلى صراط مستقيم »(مائده، 15 و16)،قطعا براى شما از جانب خدا روشنايى و كتابى روشنگر آمده است. خدا هر كه را از خشنودى او پيروى كند به وسيله آن (كتاب) به راه‏هاى سلامت رهنمون مى‏شود و به توفيق خويش آنان را از تاريكى‏ها به سوى روشنايى بيرون مى‏برد و به راهى راست هدايتشان مى‏كند.                                                                               
     چنين هدايتى كه منشأيى ربّانى داشته باشد، آدمى را به فلاح و سعادت حقيقى رهنمون مى‏سازد.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص22)                                                                                                
     اسلام، دينى است جامع و كامل و هر آنچه را كه بشر بدان نياز دارد، مورد توجه قرار داده و هم به معنويات و هم به ماديات عنايت دارد، به تعبير كتاب «ولايت فقيه»: دين الهى به كمال خود رسيده و مورد رضايت خداوند قرار گرفته است؛ چنانچه قرآن مى‏فرمايد:«اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا»(ماعده، 3)، دينى كه بيان كننده‏ى همه‏ى لوازم سعادت انسان در زندگى فردى و اجتماعى اوست:«تبيان لكل شى‏ء»(نحل، 89).(نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام،ص146)        
2.1 احیای جامعه برای رسیدن به حیات طیبه
دين علاوه بر هدايت انسان‏ها، در احياگرى جامعه بشرى نيز نقش به‏سزايى دارد تا جايى كه جامعه   منهاى دين، جامعه‏اى تاريك و مرده خواهد بود.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص22)                   
     «يا أيّها الّذين آمنوا استجيبوا للّه و للرّسول إذا دعاكم لما يحييكم»(انفال، 24)، اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، چون خدا و پيامبر شما را به چيزى فراخواندند كه به شما حيات مى‏بخشد آنان را اجابت كنيد.  
     اجابت دعوت خدا و رسول (پيام دين) از اين جهت لازم است كه رهاوردى جز زندگى و حيات معنوى براى فرد و جامعه بشرى ندارد. اين حيات همان حيات طيّبه‏اى است كه خداوند به صالحان مؤمن عطا مى‏كند.                                                                                                         
بى‏ترديد هيچ جامعه‏اى در مسير حركت خويش نمى‏تواند خود را بى‏نياز از راهنمايى دين ببيند. بشر امروز نيز با همه كاميابى‏هايى كه در تكنولوژى و فن‏آورى داشته است بيش از گذشته نياز به دين و معارف آن را براى معنا بخشيدن به زندگى مادى خود احساس مى‏كند.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص23)                                                                                                                              ‏
     اگر ما به احكام اسلامى عمل بكنيم، اگر جامعه‏ى اسلامى، ايمان اسلامى را همراه با عمل به مقررات و قوانين الهى تعقيب بكند، همان چيزى اتفاق خواهد افتاد كه بشريت در طول تاريخ به دنبال آن بوده‏است. يعنى چه؟ يعنى آسايش و رفاه مادى همراه با تكامل و پيشرفت و عروج معنوى.                
     اسلام مى‏خواهد انسانها را آن‏چنان بالا ببرد، دلها را آن‏چنان نورانى كند، بدي ها را آن‏چنان از سينه‏ى من و شما بيرون بكند و دور بيندازد، كه ما آن حالت لذت معنوى را در همه‏ى آنات زندگيمان، نه فقط در محراب عبادت، بلكه حتى در محيط كار، در حال درس، در ميدان جنگ، در هنگام تعليم و تعلم و در زمان سازندگى احساس كنيم. «خوشا آنان كه دايم در نمازند»، يعنى اين. در حال كسب و كار هم با خدا، در حال خوردن و آشاميدن هم باز به ياد خدا. اين‏گونه انسانى است كه در محيط زندگى و در محيط عالم، از او نور پراكنده مى‏شود. اگر دنيا بتواند اين‏طور انسانهايى را تربيت كند، ريشه‏ى اين جنگها و ظلمها و نابرابريها و پليديها و رجسها كنده خواهد شد. اين، حيات طيبه است.(بيانات حضرت امام خمينى( قدس‏سره) و رهبر معظم انقلاب‏، ولایت فقیه سایه ی حقیقت عظمی، ص 20)                                                               
3.1 به فعلیت رساندن کمال انسان
دستورات و آيين الهى يگانه راه براى به فعليت درآمدن كمالات انسانى است. تنها وسيله فعليّت يافتن استعدادهاى موجودى در نهاد انسان پيروى از هدايت‏هاى الهى كه خالق او است، مى‏باشد. دين اسلام براى نيل انسان به مقام والاى خليفة اللهى، در زمينه تمامى رفتارهاى انسان صاحب‏نظر است.           
     دين تعبيرى رايج از هدايت الهى است؛ بدان معنا كه همه افعال بشرى تحت پوشش هدايت الهى قرار داشته و از ديد نافذ و حكيمانه كلام و حياتى خارج نيست. دين، انسان را از آن گاه كه در صلب پدر و تا آن گاه كه در حالت جنينى و ميهمان مادر است و تا آن‏ايام كه در جامعه فردى مؤثر است در برنامه هدايتى خود قرار داده است.(ممدوحی، حسن، حکمت حکومت فقیه، ص26)                                            
     شئونات فردى، مسائل خانوادگى و امور اجتماعى، همه و همه در قلمرو قوانين الهى قرار دارند. آيات و روايات عموما حامل پيام‏هايى هستند كه نقش مهمى در شكل‏گيرى و تعالى انسان در مراحل متعدد دارد.(ممدوحی، حسن، حکمت حکومت فقیه،ص 27)                                                                       
4.1 تعلیم و تربیت و معنویت انسان ها
امام خمينى، هدف اصلى انبياء را هدايت و معنويت انسان‏ها مى‏داند؛ اما چون پياده شدن اين هدف، بدون دخالت در امور دنيوى و زندگى مردمان ممكن نيست، بنيان‏گذاردن حكومت و برپا داشتن عدل از وظيفه‏ها و هدف‏هاى رسالت مى‏شمارند، ولى وظيفه‏اى مقدمى و ابزارى. از آن روى كه اصلاح دنيا شرط لازم براى اطلاح عقباست، اصلاح دنيا نيز در قلمرو كار انبيا و هدف مقدمه‏اى بعثت‏ها قرار گرفته است.                                                                                                                 
     در اين كتاب شريف [قرآن‏]، مسائلى هست كه مهمش مسائل معنوى است و رسول اكرم و ساير انبيا نيامدند كه اين‏جا حكومت تأسيس كنند، مقصد أعلا اين نيست؛ نيامدند كه اين‏جا عدالت ايجاد كنند، آن هم مقصد أعلا نيست، اينها همه مقدمه است ... مقدمه يك مطلب است و او معرفى ذات مقدس حق.          
     وقتى كه مفاد آيات شريفه را مى‏خوانيم، يا سيره انبيا را ملاحظه مى‏كنيم، مى‏بينيم كه آنها تمامشان يكى از كارهايى كه البته مقصد نبوده، لكن مقدمه بوده، اين بوده است كه عدالت را در دنيا ايجاد كنند. پيغمبر مى‏خواهد عدالت ايجاد كند، تا بتواند آن مسائلى كه دارد كه آن مسائل، انسان مى‏خواهد درست كند، آن مسائل را طرح كند.(موسسه بوستان کتاب، حکومت اسلامی در کوثر زلال اندیشه امام خمینی، ص123)              
     حضرت امام، در اين كه هدف اصلى دين تعليم و تربيت و معنويت مردم‏ است،... در انديشه امام، پيوند دين و دنيا گسسته نمى‏شود، بلكه يكى اصلى و ديگرى فرعى و فرع در خدمت اصل قرار مى‏گيرد. حيات مادى به خدمت حيات معنوى درمى‏آيد ودنيا خادم آخرت مى‏شود.                                      
     از سوی ديگر، اگر دين گام به درون زندگى و دنياى بشر نگذارد و از اين راه كاستى‏ها و محدوديت‏هاى معرفتى او را درباره زندگى و حيات جبران نكند و سازوارى‏هاى شكلى حيات مادى با حيات معنوى را به او نياموزد، و نيز خواسته‏هاى نادرست بشر را در جهت‏دهى مادى زندگى و دست‏اندازى به حاكميت و اقتدار اجتماعى تعديل نكند، بى‏گمان بشر در سراب ماديت دنيا فرومى‏افتد و معنويات از نظر او دور مى‏مانند.                                                                                 
     پس، دين هم از راه تعليم و تربيت انسان‏هاى صالح و مصلح در زندگى بشر نقش مى‏آفريند و هم با بيان هدف‏ها و ارزش‏ها و احكامى كه مؤمنان در زندگى جمعى خود بدان‏ها دغدغه خاطر دارند، به اجتماع و جامعه شكل مى‏دهد؛ يعنى از درون و بيرون، دنياى انسان‏ها را دينى مى‏كند. ايمان از درون، و عمل كردن برابر خواسته‏ها و آيين‏هاى دين از بيرون، دو عامل درخور و اساسى براى دينى كردن دنياى انسان‏ها و دست‏يابى بشر به سعادت دنيوى و اخروى‏اند. اجتماع و نظام يافتن چنين انسان‏هايى در زبان وحى، «امت» نام دارد.(موسسه بوستان کتاب، حکومت اسلامی در کوثر زلال اندیشه امام خمینی، ص124)   
2. بررسی حجم آیات اجتماعی قرآن
عفت شجاعی شیخی
از آيات كريمه‏ى قرآن استفاده مى‏شود كه اجتماعى بودن انسان در متن خلقت و آفرينش او پى‏ريزى شده است.                                                                                                                  
     «يا أيّها النّاس انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا انّ اكرمكم عند الله أتقيكم» (حجرات،13)اى مردم، شما را از مردى و زنى آفريديم و شما را ملت‏ها و قبيله‏ها قرار داديم تا به اين وسيله يكديگر را بازشناسيد (نه اينكه به اين وسيله بر يكديگر تفاخر كنيد) همانا گرامى‏ترين شما نزد خدا باتقواترين شماست.                                                                                                 
     شهيد مرتضى مطهرى در كتاب «جامعه و تاريخ» پيرامون اين آيه مى‏نويسند: اين آيه‏ى كريمه ضمن يك دستور اخلاقى، به فلسفه‏ى اجتماعى آفرينش خاص انسان اشاره مى‏كند؛ به اين بيان كه انسان به گونه‏اى آفريده شده كه به صورت گروه‏هاى مختلف ملى و قبيله‏اى درآمده است، با انتساب به مليت‏ها و قبيله‏ها بازشناسى يكديگر كه شرط لاينفك زندگى اجتماعى است صورت مى‏گيرد. يعنى اگر اين انتساب‏ها كه از جهتى وجه اشتراك افراد و از جهتى وجه افتراق افراد است نبود بازشناسى ناممكن بود.            
     «يا أيّها الّذين امنوا اصبروا و صابروا و اتّقوا اللّه لعلّكم تفلحون»(آل عمران،200)، اى كساني كه ايمان آورديد، بردبار باشيد و شكيبايى ورزيد، يكديگر را دعوت به صبر نماييد و خويش را آماده‏ى جنگ نگه داريد، تقواى خدا پيشه كنيد شايد رستگار شويد.(نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام، ص131)                
     مرحوم علامه طباطبايى ذيل آيه‏ى شريفه‏ى فوق، تحت عنوان«روابط اجتماعى در اسلام»چنين مى‏نويسند: اجتماعى بودن انسان از مطالبى است كه اثبات آن احتياج به بحث زيادى ندارد؛ چه آن‏كه خاصّه «اجتماعى بودن» از خصوصيات هر فرد است، تاريخ و همچنين آثار باستانى كه از قرون و اعصار گذشته حكايت مى‏كند، چنين نشان مى‏دهد كه انسان هميشه در اجتماع و به طور دسته جمعى زندگى مى‏كرده، قرآن در بسيارى از آيات خود با بهترين طرزى از اين موضوع خبر داده است.        
     و در جاى ديگر مى‏گويند: شك نيست كه اسلام تنها دينى است كه اساس آيين خود را، خيلى صريح و روشن بر پايه اجتماع قرار داده است. و در هيچ شأنى از شؤون خود نسبت به اجتماع بى‏اعتنا نبوده است.                                                                                                                 
      در ادامه آياتى از قرآن را شاهد مى‏آورند كه از دعوت اسلام به زندگى اجتماعى حكايت مى‏كنند:   
     «و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا»(آل عمران،103)،همگى به ريسمان الهى جنگ زنيد و متفرق نشويد.                                                                                                       
     «انّما المؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخويكم»(حجرات،10)، به حقيقت مؤمنين همه برادر يكديگرند، پس بين دو برادر خود را (چون نزاعى روى دهد) اصلاح دهيد.                                                  
     «و لا تنازعوا فشفشلوا و تذهب ريحكم»(انفال،46)، نزاع نكنيد كه سست مى‏شويد و شوكتتان از بين مى‏رود.                                                                                                               
«و تعاونوا على البرّ و التّقوى»(مائده،2)، در نيكى و پرهيزگارى يكديگر را كمك كنيد.                 
     «كان الناس امة واحدة فبعث اللّه الّبيين مبشّرين و منذرين ...»(بقره،213)، مردم قبل از بعثت انبياء همه يك ملت بودند. خداوند به خاطر اختلافى كه در ميانه‏ى آنان پديد آمد انبيايى به بشارت و انذار برگزيد.(نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام، ص 132)                                          
     اسلام تنها يك سلسله امور عبادى و فردى محض نيست، بلكه در زمينه همه ابعاد اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى، حقوقى، سياسى و نظامى هم در بخش داخلى و هم در روابط بين‏الملل موضع‏گيرى كرده است.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص38)                                                       
1.2 ولايت و قضاوت
درخصوص پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و اله تصريح به ولايت و دستور به اطاعت به طور مطلق ذكر شده است به گونه‏اى كه حوزه امور سياسى را نيز فرا مى‏گيرد.                                               
     در سوره مائده مى‏خوانيم:«إنّما وليّكم اللّه و رسوله و الّذين آمنوا الّذين يقيمون ... »(مائده،55)، ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند.                                                     
     و در سوره نساء آمده است:«يا أيّها الّذين آمنوا أطيعوا اللّه و أطيعوا الرّسول و أولى الامر منكم»(نساء،59)، خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد.                     
     صلاحيت انحصارى آن حضرت در امر قضاوت نيز آشكارا بر رابطه دين با سياست دلالت دارد. شكى نيست كه قضاوت از امور اجتماعى و حكومتى است، اين منصب از سوى خداوند حق مسلّم پيامبر اسلام دانسته شده است و مردم نيز مكلف به مراجعه به آن حضرت شده‏اند.                                 
     «فلا و ربّك لا يؤمنون حتّى يحكّموك فيما شجر بينهم ...»(نساء،65)، به پروردگارت قسم كه ايمان نمى‏آورند مگر آن‏كه تو را در مورد آن‏چه ميان آنان مايه اختلاف است داور گردانند.                      
                    2.2 جهاد و شهادت
آيات و روايات در اين زمينه به قدرى فراوان است كه شمارش و توضيح آنها كتاب مستقلى را مى‏طلبد؛ به عنوان نمونه:                                                                                                    
     «و أعدّوا لهم ما استطعتم من قوّة»(انفال،60)، هرچه در توان داريد از نيرو بسيج كنيد.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص30)                                                                                                          
«يا أيّها النّبىّ حرّض المؤمنين على القتال»(انفال،65)، اى پيامبر! مؤمنان را به جهاد برانگيز.         
     «و لا تحسبنّ الّذين قتلوا فى سبيل اللّه أمواتا بل أحياء عند ربّهم يرزقون»(آل عمران،169)،هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده‏اند، مرده مپندار، بلكه زنده‏اند.                                                     
     آيا مى‏توان گفت دينى كه پيامبرش را به جهاد تشويق مى‏كند، دينى است كه اختصاص به امور فردى و عبادى دارد و فقط ناظر بر رابطه فرد با خداست؟                                                           
     قرآن كريم قاطعانه اعلام مى‏كند كه بر مسلمانان واجب است براى خشكاندن ريشه‏هاى فتنه به جهاد برخيزند تا دين بماند:«و قاتلوهم حتّى لا تكون فتنة و يكون الدّين كلّه للّه»((انفال،39)، و با آنان بجنگيد تا فتنه‏اى بر جاى نماند و دين يكسره از آن خدا گردد.                                                              
     آيا بسيج و آمادگى نظامى، جهاد و مبارزه با فتنه‏گرى به عنوان يك فرمان دينى، جز به معناى حضور فعّالانه دين در حياتى‏ترين امور يك جامعه است؟ و آيا جز اين است كه دين با بيان «فضّل اللّه المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما»(نساء،95)، يكى از بزرگترين ارزشها را براى جهاد قائل شده است.
3.2 مبارزه با كفر و طاغوت
آيات فراوانى نيز بر مبارزه با كفر و طاغوت تأكيد دارند كه اين امر نشانى ديگر از دخالت دين در امور اجتماعى است؛ نظير:                                                                                               
     «و لقد بعثنا فى كلّ أمّة رسولا أن اعبدوا اللّه و اجتنبوا الطّاغوت»(نحل،36)، و در حقيقت، در ميان هر امّتى فرستاده‏اى برانگيختيم [تا بگويد] خدا را بپرستيد و از طاغوت بپرهيزيد.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص31)                                                                                                                           
     «يا أيّها النّبىّ جاهد الكفّار و المنافقين و اغلظ عليهم»(توبه،73)، اى پيامبر! با كافران و منافقان جهاد و كن و بر آنان سخت بگير.                                                                                          
     «محمّد رسول اللّه و الّذين معه أشدّاء على الكفّار رحماء بينهم»(فتح،29)، محمّد صلّى اللّه عليه و اله پيامبر خداست و كسانى كه با اويند بر كافران سختگير و با همديگر مهربانند.                                                
4.2 نفى سلطه‏پذيرى
از مهم‏ترين آيات سياسى قرآن كريم كه مبناى سياست خارجى و روابط بين الملل نظام اسلامى قرار مى‏گيرد اين آيه است:                                                                                               
     «و لن يجعل اللّه للكافرين على المؤمنين سبيلا»(نساء،141)، و خداوند هرگز بر [زيان‏] مؤمنان، براى كافران راه [تسلطى‏] قرار نداده است.                                                                       
     از آن‏جا كه دين كرامت و عزت را از آن مؤمنان مى‏داند ، راضى به پذيرش سلطه غير مؤمنان نيست و طبق اين آيه، مطلق سلطه‏پذيرى اعم از سلطه فرهنگى، اقتصادى، سياسى، نظامى و غيره از موضع دين نفى شده است. (جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص32)                                                 
5.2 امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر از اصول مسلّم سياسى- اجتماعى اسلام است كه ده‏ها آيه و روايت در زمينه اهميت، مراتب و فوايد آن وجود دارد؛ از جمله:                                                    
     «الّذين إن مكنّاهم فى الأرض أقاموا الصّلاة و آتوا الزّكاة و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنكر»(حج،41)، همان كسانى كه چون در زمين به آنان توانايى دهيم، نماز برپا مى‏دارند و زكات مى‏دهند و به كارهاى پسنديده وا مى‏دارند و از كارهاى ناپسند باز مى‏دارند.                                 
     «كنتم خير أمّة أخرجت للنّاس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر و تؤمنون باللّه»(آل عمران،110)، شما بهترين امّتى هستيد كه براى مردم پديدار شده‏ايد؛ به كارهاى پسنديده فرمان مى‏دهيد و از كارهاى ناپسند باز مى‏داريد و به خدا ايمان داريد.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص33)                             
                        6.2 نظام حقوقى و اجراى حدود الهى
در بسيارى از آيات قرآن به قوانين مدنى نظير ازدواج، طلاق، وصيت، ارث و قوانين كيفرى تصريح و بر اجراى دقيق آنها تأكيد شده است؛ مانند:                                                                       
     حدّ سرقت در آيه:«و السّارق و السّارقة فاقطعوا أيديهما جزاء بما كسبا نكالا من اللّه»(مائده،38)، و مرد و زن دزد را به سزاى آن‏چه كرده‏اند، دستشان را به عنوان كيفرى از جانب خدا ببريد.               
     حدّ زنا در آيه:«ألزّانية و الزّنى فاجلدوا كلّ واحد منهما مائة جلدة»(نور،2)، به هر زن زناكار و مرد زناكارى صد تازيانه بزنيد.                                                                                        
      و حدّ محاربه در آيه:«إنّما جزاء الّذين يحاربون اللّه و رسوله و يسعون فى الأرض فسادا أن يقتّلوا أو يصلّبوا أو تقطّع أيديهم و أرجلهم من خلاف أو ينفوا من الأرض»(مائده،33)، سزاى كسانى كه با خدا و پيامبر او مى‏جنگند و در زمين به فساد مى‏كوشند، جز اين نيست كه كشته شوند، يا بر دار آويخته گردند، يا دست و پاى‏شان در خلاف جهت‏ ديگر بريده شود، يا از آن سرزمين تبعيد گردند.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص35)                                                                                                                   
3. بررسی حجم روایات اجتماعی در منابع روایی
زینب حقیری
روايات فراوانى نيز در كتب حديث موجود است، كه به شكل صريح يا ضمنى، بر اجتماعى بودن انسان و ضرورت ادامه حيات اجتماعى او دلالت دارند؛                                                              
     امام راحل (قدس سره الشريف)، مؤسس جمهورى اسلامى ايران در نگاه به آيات و روايات پيرامون مسائل اجتماعى اسلام فرموده‏اند:                                                                                         
     نسبت اجتماعيات قرآن با آيات عبادى آن از نسبت صد به يك هم بيشتر است. از يك دوره كتاب حديث كه حدود پنجاه كتاب است و همه‏ى احكام اسلام را دربر دارد، سه، چهار كتاب مربوط به عبادات و وظايف انسان نسبت به پروردگار است، مقدارى از احكام هم مربوط به اخلاقيات است، بقيه همه مربوط به اجتماعيات، اقتصاديات، حقوق و سياست و تدبير جامعه است».                                  
     از سوى ديگر با ملاحظه‏ى اجمالى به احكام اسلامى، پى مى‏بريم كه روح زندگى جمعى در سراسر آن‏ها نمايان است؛ مثلا: تكيه‏اى كه در اسلام به برپايى «نماز جماعت» شده، بيانگر لزوم حيات اجتماعى است؛ همچنين تحقق «نماز جمعه»، چه در عصر حضور و چه در زمان غيبت، بدون جمع و جامعه امكان‏پذير نيست.                                                                                                    
     «امر به معروف و نهى از منكر»، احساس مسؤوليت يك انسان مؤمن، در قبال سرنوشت اعضاى ديگر جامعه است؛ چرا كه كلّك راع و كلّك مسؤول عن رعيته، آيا مى‏توان با اين عبارت و امثال آن لزوم اجتماعى بودن انسان را از جمع، منفكّ و جدا ديد؟(نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام،ص134)            
     در اسلام دين و دولت، به يكديگر آميخته و با هم همراه است، از اين‏رو، دولت اسلامى براى تأمين نيازهاى مالى خود، به منابع مالى نياز دارد و زكات، يكى از منابع تأمين بيت المال مسلمين است.                        
     علاوه بر زكات، در برخى ديگرازبرنامه های عبادی نیزدولت نقش به سزایی دارد هرچندعهده دار اجرای آن نمی باشند ولی با حضور حاکم او مقدم بوده وبه پاس احترام وی دیگران نباید براو پیشی بگیرند:                                                                                                              
     امام رضا (علیه السلام)در روایتی می فرمایند:در جمعه خطبه قرار داده شده؛ زیرا نماز جمعه یک اجتماع عمومی است که زمامدار بدین وسیله مردم را موعظه کرده،آنان را بر مصالح دینی و دنیوی شان آگاه نموده و از حوادث جهان با خبرشان می کند.(سروش، محمد، دین ودولت دراندیشه اسلامی، ص183و184) 
     احکام و مقرراتی که در زمینه روابط اجتماعی همه مسلمانان در اجرای آن وظیفه دارند، امر به معروف ونهی از منکر است که درمراحل ابتدایی آن مانند تذکر راهنمایی وامر ونهی زبانی هر مسلمانی می تواند انجام وظیفه کند نیاز به دولت ندارد ولی در مراحل بالاترکه امکان به درگیری وزدوخورد بینجامد دراینجا مسولین وارد عمل می شوند:                                                                    
     شیخ طوسی در تهذیب الاحکام می فرمایند:گاه امر به معروف، بادست انجام می گیرد؛ مثل اینکه با تادیب یاجلوگیری از کار ناشایسته یا ضرب وجرح دیگری به معروف وا داشته می شود ولی ضرب تنها با اجازه ی سلطان وقت که برای ریاست وزمامداری نصب شده است، واجب می گردد.در نهی ازمنکرنیز مسئله چنین است.(سروش، محمد، دین ودولت دراندیشه اسلامی، ص 163)                                  
     حضرت علی (علیه ااسلام)در خصوص برپایی دولت لایق وشایسته چنین می فرمایند:                       
     هرگاه توده ی ملت به حقوق حکومت وفادار باشند،وحکومت حقوق مردم راادا کند،آن وقت است که حق در اجتماع،محترم وحاکم خواهد شد،وارکان دین به پا خواهد خواست ونشانه ها وعلایم عدل بدون هیچ انحرافی ظاهرخواهد شد،سنت ها درمجرای خود قرارخواهند گرفت ودر آن وقت زمانه زیبا ودوست داشتنی می شود امید به پایداری دولت تحقق می یابد و دشمن از طمع به چنین جامعه ای مایوس خواهد شد.(سروش، محمد، دین ودولتدراندیشه اسلامی، ص 154)                                                                    
     امام رضا(علیه ااسلام)درخصوص فلسفه ولایت می فرمایند:«ومنها لویجعل لهم اماما قیما امینا حافظا مستودعا لدرست الملت وذهب الدین وغیرت السنن و الحکام ولزاد فیه المتبدعون ونقص منه الملحدون وشبهوا ذالک عتی المسلمین...»، اگر خداوند برای مسلمین پیشوایی استوار،امین،نگهبان ومراقب ودیعه ی الهی، تعیین نمی کرد،رفته رفته اساس اسلام فرو می ریخت،و دین ازمیان می رفت. سنن واحکام الهی دگرگون می گردید، بدعت گذاران چیزهایی بر آن می افزودند، وملحدان از آن می کاستند ودین رابر مسلمانان مشتبه می ساختند؛زیرامردم دارای کاستی هایی بوده وبه کمک نیاز دارند وکامل نیستند.به علاوه،گرفتار اختلاف خواستها وتفاوت تمایلانند.اگر خداوند برای انان نگهبان و حافظ آیین پیامبر قرارنمی داد آنان فاسد می شدند شرایع وسنن تغییر می کرد احکام واقعی اسلام عوض می شد ودر چنین شرایطی مردم به تباهی می افتادند.(سروش، محمد، دین ودولت دراندیشه اسلامی، ص157و158)                      
     مطابق نقل تحف العقول حسين بن على عليهما السّلامدر ضمن خطبه‏اى طولانى راجع به امر به معروف و نهى از منكر خطاب به علما مى‏فرمايد:                                                                          
...      «و أنتم أعظم الناس مصيبة لما غلبتم عليه من منازل العلماء لو كنتم تسعون، ذلك بأن مجارى الأمور و الأحكام على أيدي العلماء باللّه، الامناء على حلاله و حرامه، فأنتم المسلوبون تلك المنزلة و ما سلبتم ذلك إلّا بتفرقكم عن الحق و اختلافكم في السنة ...»، مصيبت شما از مصيبت ديگران سهمگين‏تر است، زيرا منزلت و مرتبت دانشمندان را از شما بازگرفته‏اند. مجراى تحقق همه امور و احكام بايد به دست دانشمندان الهى باشد كه امين خدا بر حلال و حرام او مى‏باشند. اما اينك آن منزلت و مقام را از شما گرفته‏اند و اين امر جز به سبب پراكندگى شما از محور حق و اختلافتان در سنت نمى‏باشد.               
     اين حديث طولانى دستور العملى براى همه مسلمانان و موعظه‏اى براى همه دين باوران در طول تاريخ است.نكته قابل توجه در اين‏روايت تعبير «مجاري الأمور و الأحكام على ايدي العلماء باللّه الأمناء على حلاله و حرامه» مى‏باشد. اين تعبير شئون مختلف قضاوت و زعامت سياسى را در بر مى‏گيرد.(جوان آراسته، حسین، مبانى حكومت اسلامى، ص179)                                                           
     پيغمبر (صلّى اللّه عليه و اله)مأمور اجراى احكام و برقرارى نظامات اسلام بود و خداوند او را رئيس و حاكم مسلمانان قرار داده و اطاعتش را واجب شمرده است، فقهاى عادل هم بايستى رئيس و حاكم باشند و اجراى احكام كنند و نظام اجتماعى اسلام را مستقر گردانند...                                                  
     امانت دارى فقيهان، اختصاصى به يك وظيفه خاص از وظايف پيامبران نداشته، بلكه همه شئون آنان را در بر مى‏گيرد و از آن‏جا كه رسالت پيامبران نيز اختصاصى به بيان احكام شرعى و تعليم آن ندارد، بلكه قضاوت و زعامت سياسى را نيز شامل مى‏شود، فقيهان نسبت به اين دو شأن يعنى قضاوت و زعامت، امانتدار پيامبران مى‏باشند.                                                                              
     امام رضا عليه السّلامدر بيان فلسفه جعل او لو الامر مى‏فرمايد:براى مردم، امام پايدار، امين، حافظ و نگهبان لازم، است زيرا اگر چنين فردى در جامعه نباشد، آيين اسلام مندرس و دين و مذهب از بين مى‏رود، سنت‏ها و احكام الهى تغيير مى‏يابند، بدعت‏گذاران در دين اضافه و ملحدان از آن كم مى‏نمايند...                                                         
     در حقيقت امانتدارى عالمان دين و حفظ و حراست آنان از كيان اسلام جز با تشكيل حكومت و در اختيار گرفتن همه ابزارها و اختيارات ميسّر نخواهد بود.                                                              
     تجربه تلخ مظلوميت اسلام در قرن‏هاى گذشته و تعطيل شدن اجراى حدود الهى و حاكميت قوانين غير شرعى و ضد دينى، گواهى صادق بر اين واقعيت مى‏باشد.(جوان آراسته، حسین، مبانى حكومت اسلامى، ص169-171)       
4. بررسی اهداف سیاسی دین در قرآن
مریم پروایی
هر حركت در نظام هستى و به طور مسلّم، هر رفتارى در انسان‏ها، براى رسيدن به هدفى انجام مى‏گيرد و با هر روشى نيز نمى‏توان به يك هدف دست يافت؛ بنابراين‏روند حركت براى دستيابى به مقصد خاص، بايد پيرو تناسب‏ها و ضوابط خاص باشد. همه‏ى نظام‏هاى سياسى و نيز نظام سياسى اسلام، به مثابه‏ى يك مجموعه‏ى حقيقى (عينى) از اين قاعده مستثنى نيستند و در نتيجه داراى هدفى خاص و اصول يا مقررات حاكم بر حركت هستند كه هركدام تحت عنوانى جداگانه، مورد بررسى قرار مى‏گيرد.
     جريان حركت هر مجموعه، در جهت وصول به هدف اصلى و واحد آن، سامان و وحدت مى‏يابد؛ اما رسيدن به آن، با تحقق اهداف جزئى ممكن مى‏گردد؛ بنابراين پس از بيان هدف اصلى نظام سياسى اسلام كه مقصود و منظور نهايى حركت را بيان مى‏كند، مى‏توان به طرح اهداف فرعى پرداخت كه زمينه‏ساز تحقق هدف اصلى هستند.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 159)
     هدف اصلى در نظام سياسى اسلام، توسعه‏ى بستر تقرب الهى است كه تنها انسان به عنوان جزئى از نظام هستى و اشرف مخلوقات، مسير از او (انا للّه) و به سوى (اليه‏ راجعون) را طى مى‏كند و منزلگاه نهايى‏اش، بار يافتن در جوار قرب الهى خواهد بود. قرآن كريم، در بيان اين حقيقت مى‏فرمايد:«انّ المتقين فى جناب و نهر فى مقعد صدق عند مليك مقتدر»(قمر54و55)، به راستى كه تقواپيشگان در باغ‏هاى خرم و باشكوه و با نهرهاى روان، در جايگاهى راستين نزد پادشاهى بااقتدار، منزل مى‏كنند.
     كمال اين منزلت و موقعيت، مرتبه‏اى است كه انسان، محبوب خدا قرار گرفته و عمل او، خدائى مى‏شود.
     در مقدمه قانون اساسى جمهورى اسلام آمده است: «هدف از حكومت، رشد دادن انسان در حركت به سوى نظام الهى است (و الى اللّه المصير) تا زمينه‏ى بروز و شكوفايى‏ استعدادها، به منظور تجلى ابعاد خداگونگى انسان، فراهم آيد».(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص160)
     اما چگونه اين هدف مهم، واقع مى‏شود؟ پاسخ را بايد با گذر از مسير تحقق اهداف فرعى ذيل، جستجو كرد.
     اهداف فرعى كه در واقع ابزار رسيدن به هدف اصلى هستند، به نوبه‏ى خود، هدف دسته‏اى از عملكردهاى نظام سياسى قرار مى‏گيرند. اين اهداف عبارتند از:
 
1.4 اقامه قسط و عدل‏
يكى از هدف‏هاى والاى پيامبران الهى در زمينه‏سازى محيط براى اصلاح، رشد، قسط و عدل است. قرآن كريم مى‏فرمايد: لقد انزلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط؛ (حدید، 25)ما انبيا را فرستاديم؛ به آن‏ها بيّنات و آيات و ميزان داديم تا مردم قيام به قسط كنند. امام رحمه اللّه در تبيين اين معنا مى‏فرمايد:«تا ... عدالت اجتماعى در بين مردم باشد، ظلم‏ها از بين رود و به ضعفا رسيدگى شود».
     عدالت، نه تنها امر نيكو و پسنديده‏اى است كه دين آن را محترم و ارزشمند دانسته و هدف ارسال رسل، تحقق عدالت و قسط معرفى مى‏شود؛ بلكه اسلام، آن را، مقياس و ملاك ارزشمندى مطرح مى‏كند.
     شهيد مطهرى رحمه اللّه مى‏نويسد:«اصل عدالت از مقياس‏هاى اسلام است كه بايد ديد چه چيز بر او منطبق مى‏شود. عدالت در سلسله علل احكام است، نه در سلسله معلولات، نه اين است كه آن‏چه دين گفت، عدل است؛ بلكه آنچه عدل است، دين مى‏گويد. اين معنا مقياس بودن عدالت است براى دين».
     يكى از شاخص‏هاى عمده‏ى حكومت اسلامى نيز برقرارى عدالت در سطح جامعه، در مقياس‏هاى كلان و در ابعاد مختلف است؛ از جمله: ارتباط بين انسان‏ها با هم، انسان و جامعه، انسان و محيط طبيعى، انسان و خدا و ... است.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 161)
 2.4 برقرارى نظم و امنيت‏
عنصر نظم، جامعه را به صورت يك سيستم، با اجزاى به هم مرتبط، سامان مى‏دهد و حيطه وظايف هر عضو را معين مى‏نمايد. امنيت، جلوى اخلال در نظم و تجاوز به حقوق فردى و اجتماعى را سد مى‏كند. و به عنوان هدف نظام سياسى از اهميتى بالایی  برخوردار است كه «پس از عصر نوزائى، فلاسفه‏ى سياست، مهمترين كار ويژه‏ى حكومت را، ايجاد امنيت و جلوگيرى از هرج و مرج دانسته‏اند.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 162)
     در فرهنگ قرآنى امنيت يك مفهوم وسيع، متوازن و عميق دارد و شامل تمامى ابعاد زندگى و حوزه‏هاى سياسى، اقتصادى و اجتماعى و فرهنگى و امنيتى داخلى و خارجى مى‏شود و بر الگويى از امنيت تأكيد مى‏شود كه بااقتدار و انسجام و وحدت و ارتباط جامعه اسلامى و استحكام درونى جامعه پيوند دارد.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 163)
     حفظ امنيت ملى، در روابط نظام اسلامى با بيگانگان، يكى ديگر از اهداف نظام اسلامى است. تأمين امنيت ملى در اين حيطه پيشگيرى از تجاوز و ترسانيدن دشمن از هجوم به سرزمين و حكومت اسلامى است كه قرآن شريف مى‏فرمايد:«و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخيل ترهبون به عدو اللّه و عدوكم و آخرين من دونهم لا تعلمونهم، اللّه يعلمهم»(انفال، 60)، براى مقابله با دشمن هرچه از نيرو و اسب‏هاى آماده و پرتوان داريد، بسيج كنيد تا دشمن خدا و دشمن خودتان و نيز دشمنان ديگر را كه نمى‏شناسيد؛ ولى خداوند مى‏شناسد، بدين وسيله بترسانيد.
 3.4 ارتقاى فرهنگى‏
هدف ديگرى كه حكومت اسلامى تعقيب مى‏كند، رشد و تعالى فرهنگى فرد و جامعه است. مقوله‏ى فرهنگ، ادراكات، تمايلات، علم و اخلاق را شامل مى‏شود. آيات متعددى از قرآن، رساندن پيام الهى و آيات او را به گوش مردمان، آموزش كتاب، حكمت و تزكيه نفوس را از مهمترين رسالت‏هاى پيامبران مى‏داند؛ چنانچه در سوره‏ى جمعه آمده است.
     «هو الذى بعث فى الاميين رسولا منهم، يتلوا عليهم آياته و يزكّيهم و يعلّمهم الكتاب و الحكمة و ان كانوا من قبل لفى ضلال مبين»(جمعه، 2)،خداوند از ميان مردم امّى، پيامبرى برانگيخت تا آياتش را براى مردم تلاوت نموده، آنان را تزكيه نمايد و كتاب و حكمت بياموزد؛ هرچند پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.
     آيه‏ى ذكر شده، دربرگيرنده‏ى كاركردهاى مورد انتظارى است كه مجموعا رشد فرهنگى را نتيجه مى‏دهد؛ اين كارها عبارتند از: تزكيه، رساندن آيات الهى به مردم، تعليم كتاب و تعليم حكمت.
     احياى ارزش‏هاى اخلاقى و تزكيه نفوس از اساسى‏ترين آرمان‏هايى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله و سلم هدف بعثت خويش را ترويج و تحكيم آن‏ها معرفی می کند.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 164)
 4.4 تأمين رفاه عمومى‏
تلاش براى تأمين رفاه عمومى و پاسخ‏گويى به نيازهاى مادى كه زمينه‏ساز ارضاى ساير نيازهاى اجتماعى هستند، جهت دستيابى به سعادت و آرامش واقعى، به صورت هدفى مهم، پيوسته مورد عنايت اسلام و نظام سیاسی دينى بوده است.
     توجه به اين مطلب را مى‏توان از خلال احكام اقتصادى اسلام و تمهيداتى كه براى توزيع عادلانه ثروت و امكانات بين همگان و رفع گرفتارى‏ها و رنج‏هاى مردم، پيش‏بينى شده است، مشاهده كرد؛ همچنانكه سيره‏ى پيشوايان معصوم عليهم السّلام و اهتمام آنان به امور مردم، حتى غير مسلمانان، تاييد كننده‏ى اين موضوع است. از جمله:احكام زكوة، خمس، صدقه، هديه، قرض الحسنه و انفاق كه موجب تعديل در ثروت و توزيع رفاه بين همه‏ى اقشارجامعه می شود.(نصرتی، علی اصغر، نظام سياسى در اسلام، ص 165)
5. بررسی اهداف سیاسی- حکومتی دین در روایات معصومین (علیه السلام)
سمانه سرخاب                                                                                                                                          
مراجعه به منابع دينى به خوبى گوياى اين واقعيّت است كه اسلام اهداف سیاسی حكومت را در برقرارى رفاه و امنيّت خلاصه نمى‏كند و مقولات مربوط به خير و سعادت و معنويّت جامعه اسلامى را نيز در دستور كار حاكميّت قرار مى‏دهد. حكومت دينى بايد بستر جامعه را براى زندگى مطلوب ايمانى و اخلاقى فراهم آورد و علاوه بر تأمين رفاه عمومى، به ويژه براى اقشار نيازمند، جانب فرهنگ دينى و نشانه‏هاى الهى را فرونگذارد. اينك با استمداد از برخى رواياتى كه رسالت‏ها و اهداف حكومت دينى را گوشزد مى‏كند به پاره‏اى از اين اهداف اشاره‏اى گذرا خواهيم داشت؛                                         
     1.على(عليه السّلام)در جملاتى خطاب به خداوند، ضمن بيان اين نكته كه در پذيرش حكومت بر مسلمين، خواهان قدرت پست دنيوى و متاع بى‏ارزش دنيا نبوده است. اهدافی را ذكر مى‏كند كه دو تا از آن‏ها از زمره اهداف معنوى محسوب مى‏شود:«اللهمّ إنّك تعلم أنّه لم يكن الّذي كان منّا منافسة في سلطان، و لا التماس شي‏ء من فضول الحطام، و لكنّ لنرد المعالم من دينك، و تظهر الإصلاح في بلادك فيأمن المظلومون من عبادك، و تقام المعطّلة من حدودك».(نهج البلاغه، خطبه 131، ص189)                                   
     از اين عبارت چند هدف از اهداف حكومت فهميده مى‏شود كه حاكم در حكومت اسلامى نبايد هدفهاى پست و ناچيز (از قبيل به دست آوردن پست و مقام و دست‏يابى به اموال و خلاصه امور مادى) را مدّنظر خويش قرار دهد بلكه بايد هدفش از فرمانروايى و حكومت اين باشد كه اوّلا: نشانه‏هاى از بين رفته دين را بازگردانده و آثار محو شده ازاسلام را دو مرتبه زنده نمايد.                                    
     و ثانيا: ويرانى‏هاى باقى مانده از حكومتهاى جائر پيشين را در مملكت اسلامى اصلاح و ترميم نموده ودست به عمران و آبادى بزند و صلح و صفا و زندگى مسالمت‏آميز را در شهرها و قراء كشور براى ملّت تأمين نمايد. و ثالثا: در پرتو حكومت عادله او بندگان مظلوم خدا در امام و آسايش زندگى نمايند. و رابعا: حدود تعطيل شده در زمان حكومتهاى جور، اقامه گرديده تا رد پرتو اجراى حدود الهى جلو بسيارى از جنايات و خرابكارى‏ها گرفته شود. همانگونه كه ملاحظه مى‏كنيد، در اين كلام شريف به چهار هدف از اهداف حكومت اسلامى اشاره شده است كه حاكم اسلامى بايد براى اين امور دست به تشكيل حكومت زده، و رهبرى امت را به عهده گيرد، نه براى بدست آوردن پست و مقام و يا ازدياد ثروت. (طاهری، حبیب الله، تحقيق پيرامون ولايت فقيه، ص319)                                                                         
     2. كلام بلند پيشواى عدالت‏پيشگان على عليه السّلام، كه فرمودند: «الملك يبقى مع الكفر و لا يبقى مع الظلم»، نشان از عظمت و جايگاه رفيع اجراى عدالت در جامعه دارد؛ زيرا پايه‏هاى حكومت بر پذيرش روحى و احساس مقبوليت عمومى استوار شده و امنيت عمومى و آرامش اجتماعى به امنيت روانى متكى است. امنيت روانى نيز به احساس وجود عدالت در جامعه بازمى‏گردد. با تضعيف شاخص استقرار عدالت، امنيت مخدوش و استمرار و تداوم حكومت به خطر مى‏افتد.                                          
     اصل دوم قانون اساسى جمهورى اسلامى نيز نشان مى‏دهد كه يكى از هدف‏هاى اساسى تأمين نظام سياسى مبتنى بر اسلام، برقرارى قسط و عدل است. (نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام، ص164)
     3.ابو حمزه ثمالى از امام باقر(عليه السّلام)درباره حقّ متقابل امام و مردم مى‏پرسد و امام عليه السّلامبرقرارى قسط و عدل را از زمره حقوق مردم بر امام ذكر مى‏كند: سألت أبا جعفر(عليه السّلام)ما حقّ الإمام على النّاس؟ قال: «حقّه عليهم أن يسمعوا له و يطيعوا». قلت: فما حقّهم عليه؟ قال: «يقسّم بينهم بالسويّة و يعدل في الرعيّة ...».( واعظی، احمد، حكومت اسلامى درسنامه انديشه سياسى اسلام، ص225)                                                 
     4. هدف ديگرى كه حكومت اسلامى تعقيب مى‏كند، رشد و تعالی فرهنگی فرد و جامعه است.       
     احياى ارزش‏هاى اخلاقى و تزكيه نفوس از اساسى‏ترين آرمان‏هايى است كه رسول خداصلّى اللّه عليه و اله وسلم هدف بعثت خويش را ترويج و تحكيم آن‏ها معرفى مى‏كند؛ چنانچه مى‏فرمايد:«بعثت لاتمم مكارم الاخلاق»، به رسالت برانگيخته شدم تا فضايل اخلاقى را به كمال‏ برسانم.(نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی در اسلام، ص165)                                                                                                     
     5.حضرت امير المؤمنين على (عليه السّلام)در يكى ازخطبه‏هاى خود، حقوقى را براى مردم برمى‏شمارد كه تأمين آن‏ها از زمره اهداف اساسى حكومت دينى تلقّى مى‏شود. از جمله اين حقوق، گسترش تعليم و تربيت و پرداخت سهم مردم از منابع مالى كشور است:                                      
     «أيّها الناس، إنّ لي عليكم حقّا و لكم عليّ حقّ؛ فأمّا حقّكم عليّ، فالنصيحة لكم و توفير فيئكم عليكم و تعليمكم كيلا تجهلوا و تأديبكم كيما تعلموا».».(نهج البلاغه، خطبه34، ص78-79)                                           
     6. ظلم‏ستيزى و حمايت از ستم‏ديدگان در مقابل تعدّى قدرتمندان كه از راه ظلم و تعدّى بر ثروت و مكنت خويش مى‏افزايند، از اهداف مورد تأكيد اسلام است. حضرت على عليه السّلام اين امر را عهدى الاهى بر گردن عالمان مى‏داند و يكى از دلايل پذيرش خلافت را وفاى به اين عهد اعلام مى‏كند:                    
     «لولا حضور الحاضر و قيام الحجّة بوجود الناصر و ما أخذ اللّه على العلماء أن لا يقارّوا على كظّة ظالم و لا سغب مظلوم، لألقيت خبلها على غاربها».(نهج البلاغه، خطبه3، ص50)( واعظی، احمد، حكومت اسلامى درسنامه انديشه سياسى اسلام، ص229)                                                                                                         
     7. قال علی(عليه السلام): «... لابدّ للنّاس من امير برّ او فاجر يعمل فى امرته المؤمن و يستمع‏فيها الكافر، و يبلّغ اللّه فيها الأجل و يجتمع به الفى‏ء، و يقاتل به العدوّ، و تأمن به السبل و يؤخذ به‏للضّعيف من القوّى حتّى يستريح برّ و يستراح من فاجر».(نهج البلاغه، خطبه40)                                                                     
     در اين كلام شريف گرچه ابتداء به ضرورت اصل حكومت در جامعه بشرى اشاره شده است كه اگر حكومت نباشد قهرا در جامعه هرج‏ومرج حاكم شده آنگاه نه مؤمن مى‏تواند به كارهاى معنوى خود برسد و نه كافر به هدفهاى مادى خود. ولى ضمنا به بعضى از اهداف حكومت و وظايف حاكم نيز اشاره شده است:                                                                                                                  
1 . به وسيله حاكم، بيت المال جمع‏آورى شده (قهرا در جاى خويش مصرف مى‏گردد).                 
    2 . به وسيله او با دشمنان مبارزه مى‏شود، زيرا در جنگها تا زمامدارى نباشد و رهبرى را به عهده نگيرد، نمى‏توان با دشمن جنگيد و پيروز شد.                                                                   
  3 . به وسيله حاكم جاده‏ها امن گرديده و رفت‏وآمد مردم آسان مى‏گردد.                                    
4. به وسيله حاكم حق ضعيفان از نيرومندان گرفته مى‏شود.                                                
5 . به وسيله حاكم، نيكوكاران در رفاه و از دست اشرار و بدكاران در امام مى‏مانند.                    
     اينها مواردى هستند كه بايد حكومت آنها را تأمين نمايد، پس حاكم در حكومت خويش بايد به اين اهداف چشم دوخته و براى تأمين اين هدفها زمام امور مسلمين را در دست گيرد.(طاهری، حبیب الله، تحقيق پيرامون ولايت فقيه، ص321)                                                                                                                     
     8.امام صادق(عليه السّلام)نيز امنيّت و آبادانى را از زمره نيازهاى عمومى مردم ذكر مى‏كند كه در هر جامعه‏اى بايد تأمين شود: ثلاثة أشياء يحتاج النّاس طرّا إليها: الأمن و العدل و الخصب».( واعظی، احمد، حكومت اسلامى درسنامه انديشه سياسى اسلام، ص229)                                                                                      
     9.از كلام نورانى حضرت رضا (عليه السلام)كه در مقام بيان لزوم اصل حكومت و رهبرى است،وظائف حاكم و اهداف حكومت نيز معلوم مى‏گردد:                                                                      
    1. جلوگيرى و منع ستمگران، از تعدى و تجاوز به حقوق ديگران.
   2. جلوگيرى از فساد و تباهى در جامعه..    
   3. اقامه حدود و اجراى احكام الهى در جامعه..    
   4. جنگ با دشمنان اسلام و مسلمين..   
    5. تقسيم بيت المال در بين مسلمين..    
     6. اقامه نماز جمعه و جماعت در بين مسلمين..    
     7.حفظ احكام الهى و سنت نبوى از تغيير و تبديل و نابودى و زياد و نقصان توسط بدعتگذاران و ملحدين.(واعظی، احمد، حكومت اسلامى درسنامه انديشه سياسى اسلام،  ص230)                                           
6. سنخ شناسی قوانین شرع از حیث امکان اجرای آن ها بدون حکومت
مهناز محمودی                                                                                                                                         
با توجّه و تأمّل در ماهيّت مقرّرات اسلامى و پيوندهايى كه در آن‏ها نهاده شده، باید به مسايل زير توجّه كنيم:                                                                                                                 
1. گستره، تنوّع و جامعيّت قوانين اسلامى.                                                                  ‏
2. عنايت خاصّ اين مكتب به تبيين قوانين اجتماعى و سياسى جامعه.                                    ‏
3. تأثير حكومت در عينيّت اين قوانين.                                                                      ‏
4. مسؤوليّت و تكليف‏هاى دولت اسلامى.                                                                    ‏
     با ارزيابى اين مسايل، مى‏توان درك كرد كه با توجّه به ارتباط تنگاتنگ ابعاد گوناگون اسلام با مسأله حكومت، و شعاع گسترده‏اى كه براى دولت اسلامى در متن اين قوانين در نظر گرفته شده، فرضيّه «اسلام منهاى دولت»، به مثابه «اسلام منهاى اسلام» است وهم‏چنان كه توحيد به عنوان يك بنيان اعتقادى، در تمام شاخ و برگ اسلام حضور دارد، حكومت نيز به عنوان يك نظام سياسى، همه اجزاى اين پيكره را به يكديگر متّصل مى‏سازد و آن‏را به صورت قامتى استوار درمى‏آورد. (سروش، محمد، دين و دولت در انديشه اسلامى، ص159)                                                                                                          
   ‏ ‏مجموعه قانون براى اصلاح جامعه كافى نيست. براى اين كه قانون مايه اصلاح و سعادت بشر شود، به قوه اجرائيه و مجرى احتياج دارد. به همين جهت، خداوند متعال در كنار فرستادن يك مجموعه قانون، يعنى احكام شرع، يك حكومت و دستگاه اجرا و اداره مستقر كرده است. رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)در رأس تشكيلات اجرايى و ادارى جامعه مسلمانان قرار داشت. علاوه بر ابلاغ وحى و بيان و تفسير عقايد و احكام و نظامات اسلام، به اجراى احكام و برقرارى نظامات اسلام همت گماشته بود تا دولت اسلام را به وجود آورد. در آن زمان، مثلًا به بيان قانون جزا اكتفا نمى‏كرد، بلكه در ضمن به اجراى آن مى‏پرداخت: دست مى‏بريد، حد مى‏زد؛ و رجم مى‏كرد. پس از رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)خليفه همين وظيفه و مقام را دارد. رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)كه خليفه تعيين كرد فقط براى بيان عقايد و احكام نبود؛ بلكه هم چنين براى اجراى احكام و تنفيذ قوانين بود. وظيفه اجراى احكام و برقرارى نظامات اسلام بود كه تعيين خليفه را تا حدى مهم گردانيده بود كه بدون آن پيغمبر اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)ما بلغ رسالته رسالت خويش را به اتمام نمى‏رسانيد. زيرا مسلمانان پس از رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)نيز به كسى احتياج داشتند كه اجراى قوانين كند؛ نظامات اسلام را در جامعه برقرار گرداند تا سعادت دنيا و آخرتشان تأمين شود.                           
     اصولًا قانون و نظامات اجتماعى مجرى لازم دارد. در همه كشورهاى عالم و هميشه اين طور است كه قانونگذارى به تنهايى فايده ندارد.(موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص25)                                       
     قانونگذارى به تنهايى سعادت بشر را تأمين نمى‏كند. پس از تشريح قانون بايستى قوه مجريه‏اى به وجود آيد. قوه مجريه است كه قوانين و احكام دادگاهها را اجرا مى‏كند؛ و ثمره قوانين و احكام عادلانه دادگاهها را عايد مردم مى‏سازد. به همين جهت، اسلام همان طور كه قانونگذارى كرده، قوه مجريه هم قرار داده است. «ولىّ امر» متصدى قوه مجريه هم هست.                                                    
     سنت و رويه پيغمبر اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)دليل بر لزوم تشكيل حكومت است. زيرا: اولًا، خود تشكيل حكومت داد. و تاريخ گواهى مى‏دهد كه تشكيل حكومت داده و به اجراى قوانين و برقرارى نظامات اسلام پرداخته، و به اداره جامعه برخاسته است: والى به اطراف مى‏فرستاده؛ به قضاوت مى‏نشسته، و قاضى نصب مى‏فرموده؛ سفرايى به خارج و نزد رؤساى قبايل و پادشاهان روانه مى‏كرده؛ معاهده و پيمان مى‏بسته؛ جنگ را فرماندهى مى‏كرده. و خلاصه احكام حكومتى را به جريان مى‏انداخته است.            
     ثانياً، براى پس از خود به فرمان خدا تعيين «حاكم» كرده است. وقتى خداوند متعال براى جامعه پس از پيامبر اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)تعيين حاكم مى‏كند، به اين معناست كه حكومتْ پس از رحلت رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)نيز لازم است و چون رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)با وصيت خويش فرمان الهى را ابلاغ مى‏نمايد، ضرورت تشكيل حكومت را نيز مى‏رساند.بديهى است ضرورت اجراى احكام كه تشكيل حكومت رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)را لازم آورده، منحصر و محدود به زمان آن حضرت نيست؛ و پس از رحلت رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)نيز ادامه دارد. طبق آيه شريفه، احكام اسلام محدود به زمان و مكانى نيست، و تا ابد باقى و لازم الاجراست. تنها براى زمان رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)نيامده، تا پس از آن متروك شود و ديگر حدود و قصاص، يعنى قانون جزاى اسلام، اجرا نشود؛ يا انواع مالياتهاى مقرر گرفته نشود؛( موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص26)                                                                                                                  
     يا دفاع از سرزمين و امت اسلام تعطيل گردد. اين حرف كه قوانين اسلام تعطيل‏پذير يا منحصر و محدود به زمان يا مكانى است، بر خلاف ضروريات اعتقادى اسلام است. بنا بر اين، چون اجراى احكام پس از رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)و تا ابد ضرورت دارد، تشكيل حكومت و برقرارى دستگاه اجرا و اداره ضرورت مى‏يابد. بدون تشكيل حكومت و بدون دستگاه اجرا و اداره، كه همه جريانات و فعاليتهاى افراد را از طريق اجراى احكام تحت نظام عادلانه در آورد هرج و مرج به وجود مى‏آيد، و فساد اجتماعى و اعتقادى و اخلاقى پديد مى‏آيد. پس، براى اين كه هرج و مرج و عنان گسيختگى پيش نيايد و جامعه دچار فساد نشود، چاره‏اى نيست جز تشكيل حكومت و انتظام بخشيدن به همه امورى كه در كشور جريان مى‏يابد. بنا بر اين، به ضرورت شرع و عقل آن چه در دوره حيات رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)و زمان امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلاملازم بوده، يعنى حكومت و دستگاه اجرا و اداره، پس از ايشان و در زمان ما لازم است.                                                                                                 
     براى روشن شدن مطلب اين سؤال را مطرح مى‏كنم: از غيبت صغرى تا كنون كه بيش از هزار سال مى‏گذرد و ممكن است صد هزار سال ديگر بگذرد و مصلحت اقتضا نكند كه حضرت تشريف بياورد، در طول اين مدت مديد احكام اسلام بايد زمين بماند و اجرا نشود، و هر كه هر كارى خواست بكند؟ هرج و مرج است؟ قوانينى كه پيغمبر اسلام در راه بيان و تبليغ و نشر و اجراى آن بيست و سه سال زحمت طاقت فرسا كشيد فقط براى مدت محدودى بود؟ آيا خدا اجراى احكامش را محدود كرد به دويست سال؟ و پس از غيبت صغرى اسلام ديگر همه چيزش را رها كرده است؟                                             
     اعتقاد به چنين مطالبى يا اظهار آنها بدتر از اعتقاد و اظهار منسوخ شدن اسلام است. هيچ كس نمى‏تواند بگويد ديگر لازم نيست از حدود و ثغور و تماميت ارضى وطن اسلامى‏ دفاع كنيم؛( موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص27)                                                                                     
     يا امروز ماليات و جزيه و خراج و خمس و زكات نبايد گرفته شود؛ قانون كيفرى اسلام و ديات و قصاص بايد تعطيل شود. هر كه اظهار كند كه تشكيل حكومت اسلامى ضرورت ندارد، منكر ضرورت اجراى احكام اسلام شده، و جامعيت احكام و جاودانگى دين مبين اسلام را انكار كرده است.               
     پس از رحلت رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)هيچ يك از مسلمانان در اين معنا كه حكومت لازم است ترديد نداشت. هيچ كس نگفت حكومت لازم نداريم. چنين حرفى از هيچ كس شنيده نشد. در ضرورت تشكيل حكومت همه اتفاق نظر داشتند. اختلاف فقط در كسى بود كه عهده‏دار اين امر شود و رئيس دولت باشد. لهذا، پس از رسول اكرم (صلّى اللّه عليه و اله)، در زمان متصديان خلافت و زمان حضرت امير عليه السّلامهم حكومت تشكيل شد، سازمان دولتى وجود داشت و اداره و اجرا صورت مى‏گرفت.                                   
     دليل ديگر بر لزوم تشكيل حكومت، ماهيت و كيفيت قوانين اسلام (احكام شرع)است.(موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص28)                                                                                                                  
     ماهيت و كيفيت اين قوانين مى‏رساند كه براى تكوين يك دولت و براى اداره سياسى و اقتصادى و فرهنگى جامعه تشريع گشته است. اولًا، احكام شرع حاوى قوانين و مقررات متنوعى است كه يك نظام كلى اجتماعى را مى‏سازد. در اين نظام حقوقى هر چه بشر نياز دارد فراهم آمده است: از طرز معاشرت با همسايه و اولاد و عشيره و قوم و خويش و هم‏شهرى و امور خصوصى و زندگى زناشويى گرفته، تا مقررات مربوط به جنگ و صلح و مراوده با ساير ملل؛ از قوانين جزايى تا حقوق تجارت و صنعت و كشاورزى...                                                                                                         
     قرآن مجيد و سنت، شامل همه دستورات و احكامى است كه بشر براى سعادت و كمال خود احتياج دارد. در كافى فصلى است به عنوان «تمام احتياجات مردم در كتاب و سنت بيان شده است» و «كتاب» يعنى قرآن،«تِبيانُ كُلِّ شي‏ءٍ» است، روشنگر همه چيز و همه امور است. امام سوگند ياد مى‏كند (طبق روايات) كه تمام آن چه ملت احتياج دارد، در كتاب و سنت هست و در اين شكى نيست.( موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص29)                                                                                                                  
     ثانياً، با دقت در ماهيت و كيفيت احكام شرع در مى‏يابيم كه اجراى آنها و عمل به آنها مستلزم تشكيل حكومت است؛ و بدون تأسيس يك دستگاه عظيم و پهناور اجرا و اداره نمى‏توان به وظيفه اجراى احكام الهى عمل كرد.(موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص30)                                                                    
     بررسى نمونه‏هايى از احكام اسلامى:‏
الف.احكام مالى                                                                                                      
مالياتهايى كه اسلام مقرر داشته و طرح بودجه‏اى كه ريخته نشان مى‏دهد تنها براى سد رمق فقرا و سادات فقير نيست؛ بلكه براى تشكيل حكومت و تأمين مخارج ضرورى يك دولت بزرگ است.           
     مثلًا «خمس» يكى از درآمدهاى هنگفتى است كه به بيت المال مى‏ريزد، و يكى از اقلام بودجه را تشكيل مى‏دهد. طبق مذهب ما، از تمام منافع كشاورزى، تجارت، منابع زير زمينى و روى زمينى و به طور كلى از كليه منافع و عوايد، به طرز عادلانه‏اى [خمس‏] گرفته مى‏شود. به طورى كه از سبزى فروش درب اين مسجد، تا كسى كه به كشتيرانى اشتغال دارد، يا معدن استخراج مى‏كند، همه را شامل مى‏شود. اين اشخاص بايد خمس اضافه بر درآمد را پس از صرف مخارج متعارف خود به حاكم اسلام بپردازند، تا به بيت المال وارد شود. بديهى است، درآمد به اين عظمت براى اداره كشور اسلامى و رفع همه احتياجات مالى آن است. هر گاه خمسِ درآمد كشورهاى اسلام، يا تمام دنيا را اگر تحت نظام اسلام درآيد حساب كنيم، معلوم مى‏شود منظور از وضع چنين مالياتى فقط رفع احتياج سيد و روحانى نيست؛ بلكه قضيه مهمتر از اينهاست. منظور رفع نياز مالى تشكيلات بزرگ حكومتى است. اگر حكومت اسلامى تحقق پيدا كند، بايد با همين مالياتهايى كه داريم، يعنى خمس و زكات كه البته ماليات اخير زياد نيست جزيه و «خراجات» (يا ماليات بر اراضى‏ ملى كشاورزى) اداره شود.( موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص31)                                                                                                                                     
      منتها طرح بودجه اسلام اين طور است كه هر درآمدى مصارف اصلى معينى دارد. يك صندوق مخصوص زكات، و صندوق ديگر براى صدقات و تبرّعات، و يك صندوق هم براى خمس است. (موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص32)                                                                                                       
     از طرفى، «جزيه»، كه بر «اهل ذمّه» مقرر شده، و «خراج»، كه از اراضى كشاورزى وسيعى گرفته مى‏شود، درآمد فوق العاده‏اى را به وجود مى‏آورد. مقرر شدن چنين مالياتهايى دلالت دارد بر اين كه حاكمى و حكومتى لازم است. وظيفه حاكم و والى است كه بر «اهل ذمّه» بر حسب استطاعت مالى و درآمدشان ماليات سرانه ببندد؛ يا از مزارع و «مواشى» آنها ماليات متناسب بگيرد. هم چنين «خراج»، يعنى ماليات بر اراضى وسيعى را كه «مال اللَّه» و در تصرف دولت اسلامى است، جمع آورى كند. اين كار مستلزم تشكيلات منظم و حساب و كتاب و تدبير و مصلحت انديشى است؛ و با هرج و مرج انجام شدنى نيست. اين به عهده متصديان حكومت اسلامى است كه چنين مالياتهايى را به اندازه و به تناسب و طبق مصلحت تعيين كرده؛ سپس جمع‏آورى كنند، و به مصرف مصالح مسلمين برسانند.                   
     ملاحظه مى‏كنيد كه احكام مالى اسلام بر لزوم تشكيل حكومت دلالت دارد؛ و اجراى آن جز از طريق استقرار تشكيلات اسلامى ميسر نيست.                                                                            
ب. احكام دفاع ملّى                                                                                                 
از طرف ديگر، احكامى كه راجع به حفظ نظام اسلام و دفاع از تماميت ارضى و استقلال امت اسلام است، بر لزوم تشكيل حكومت دلالت دارد. مثلًا اين حكم: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ.» كه امر به تهيه و تدارك هر چه بيشتر نيروى مسلح و دفاعى به طور كلى است؛ و امر به آماده باش و مراقبت هميشگى در دوره صلح و آرامش.(موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص33)                  
     آيه «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ..»(انفال، 60)دستور مى‏دهد كه تا حد امكان نيرومند و آماده باشيد تا دشمنان نتوانند به شما ظلم و تجاوز كنند. ما متحد و نيرومند و آماده نبوديم كه دستخوش تجاوزات بيگانه شده و مى‏شويم و ظلم مى‏بينيم.                                                                 
ج. احكام احقاق حقوق و احكام جزايى                                                                           
بسيارى از احكام، از قبيل ديات كه بايد گرفته و به صاحبانش داده شود، يا حدود و قصاصى كه بايد با نظر حاكم اسلامى اجرا شود، بدون برقرارى يك تشكيلات حكومتى تحقق نمى‏يابد. همه اين قوانين مربوط به سازمان دولت است؛ و جز قدرت حكومتى از عهده انجام اين امور مهم بر نمى‏آيد.( موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، ص34)                                                                                                                         
 
 
7. بررسی امکان تحقق دین داری بدون اجرای احکام اجتماعی اسلام
وحدیه صادقی                                                                                                                                          
قوانين اسلامى، منطقه وسيعى از نيازهاى بشر را در ابعاد گوناگون فردى واجتماعى در بر مى‏گيرد، و در مقايسه با ساير شريعت‏ها، از امتياز تنوّع، گستردگى و همه جانبه اى برخوردار است و در زمينه وظايف انسان نسبت به خويشتن، رابطه با خلق و ارتباط با ديگران، احكام و قوانين فراوانى عرضه كرده است. براساس يك تقسيم مى‏توان گفت كه شريعت اسلامى، حفظ و حراست پنج عنصراساسى و بنيادى زندگى بشر را مد نظر قرار داده است كه عبارتند از:
     1. دين، كه با «احكام عبادى» حفظ مى‏گردد و به وسيله جهاد، از آسيب دشمن مصون مى‏ماند.
     2. جان، كه با قوانين «قصاص» پاسدارى مى‏شود.
     3. نسب، كه براى نگهدارى «انساب»، مقررّات ازدواج و برخى از احكام جزايى، قرار داده شده است.
     4. مال، كه حفظ آن با تنظيم روابط مالى در معاملات و منع غضب و سرقت انجام مى‏گيرد.
     5.عقل، كه مراقبت و محافظت از آن، با تحريم مسكرات، مجازات شراب‏خوارى و مانند آن، صورت گرفته است.
     و احكام قضايى، به عنوان حافظ و نگاهبان كليّت نظام اسلامى، و ضامن اجراى درست آن، صورت گرفته است.
     بر مبناى همين ويژگى همه جانبه اى است كه دانشمندان اسلامى درصدد كشف نظر اسلام درباره هر موضوعى برآمده و به سراغ منابع اسلامى مى‏روند، تا آن‏جا كه هيچ موضوعى را به عنوان اين‏كه «بلاتكليف است»، تلقى نمى‏كنند.(سروش، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ص 185)
     از سوى ديگر، مقررّات اسلامى، بر مبناى اين‏كه انسان در جامعه زندگى مى‏كند و پيوندهاى اجتماعى، زندگى او را احاطه كرده است، وضع شده است. استاد مطهرى دراين‏باره مى‏گويد: مقررّات اسلامى، ماهيت اجتماعى دارد، حتى در فردى‏ترين مقررّات، از قبيل نماز، روزه، چاشنى اجتماعى در كنار آن‏ها زده‏شده است. مقررات فراوان اجتماعى، سياسى، اقتصادى، حقوقى و جزايى اسلام، ناشى از اين خصلت است؛ هم‏چنان كه مقرراتى از قبيل جهاد و امر به معروف و نهى از منكر، از مسئوليت اجتماعى اسلامى ناشى مى‏شود.
     ويژگى ديگر مقررات اسلامى، رابطه تنگاتنگ و استوار آن با نظام سياسى حاكم بر جامعه است؛ بدين معنا كه در زمينه مسائل سياسى، اقتصادى، حقوقى، اجتماعى و حتى عبادى، قوانين و مقررّات به گونه‏اى ارائه شده است كه تنها با روى كار آمدن دولتى اسلامى، امكان اجراى صحيح، كامل و مطلوب آن‏ها وجود دارد. و خلأ چنين دولتى به بروز پراكندگى در قوانين اسلامى و به هم خوردن انسجام آن‏ها، تعطيل بخش‏هايى از اين قوانين، امكان سوءاستفاده از قوانين اسلامى، ضعف اجرا، به علت فقدان حمايت قانونى، و ... مى‏انجاند.
     با يك نگاه اجمالى به دستوراتى كه در قرآن، متوجه جامعه اسلامى شده است، مى‏توان تأثير مستقيم حاكميت اسلامى را در اجراى آن‏ها تشخيص داد؛ مانند:
     «جاهدو فى الله حق جهاده»(حج،78)، در راه خدا جهاد كنيد، آن گونه كه حق جهاد او است.
     «وعدّوالهم ما استطعتم من قوّه»(انفال،90)، در برابر دشمن هر چند مى‏توانيد، نيرو فراهم سازيد.
     «السارق و السارقة فاقطعوا ايديهما»(مائده،38)، دست مرد و زن دزد را قطع كنيد.
     «الزانية و الزانى فاجدوا كل واحد منهما مائة جلدة»(نور،2)، زن و مرد زناكار را هريك صد تازيانه بزنيد.(سروش، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ص 186)
     در چنين آياتى، وظايفى بر عهده مسلمانان نهاده شده است كه انجام آن بدون تشكيل دولتى مقتدر، و در دست ‏داشتن تشكيلات وسيع اجرايى، امكان‏پذير نيست، و اين، خود دليل آن است كه:
     اولا: اقامه دين و عينيت مكتب اسلام در ابعاد گوناگون آن، نياز به دولت اسلامى دارد.
     ثانيا: مسلمانان در صورتى در انجام تكاليف خود، توفيق مى‏يابند كه دولت اسلامى تشكيل شود.
     ثالثا: قيام براى تشكيل دولت اسلامى كه زمينه‏ساز تحقق احكام الهى است، بر مسلمانان لازم است.
     ازاين‏رو، در تعبيرات اسلامى، از ولايت به عنوان يكى از اركان اسلام ياد شده است. البته با توجه به شواهدى كه در همان متون وجود دارد، مقصود از ولايت، رهبرى اجتماعى و زعامت سياسى است، كه به عنوان نگاهبان همه دستورات و سنت‏هاى اسلامى معرفى شده است.(سروش، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ص 187)                                                                                                                                 
8. حکومت، ابزار اجرای احکام دین
مرضیه بابایی                                                                                                                                          
با توجه به ورود دين در ابعاد مختلف زندگى انسان، اجراى كامل احكام و مقررات دين و در نتيجه وصول به اهداف آن جز با برقرارى حكومت مبتنى بر دين امكان‏پذير نيست.                               
     تشكيل حكومت توسط رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله در مدينه، بهترين دليل بر رابطه دين با سياست است.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص28)                                                                                                
     پيامبر صلّى اللّه عليه و اله علاوه بر شأن نبوت داراى شأن امامت و ولايت بر مسلمانان بود و تشكيل حكومت از وظايفى بود كه از جانب خدا بر عهده داشت، زيرا او مأمور به اجراى دين بود و اجراى كامل آن جز از طريق حكومت امكان‏پذير نبود. نكته بسيار قابل تأمل آن است كه به شهادت تاريخ، «مسجد» به عنوان پايگاه دينى و معنوى در صدر اسلام محلّ رتق و فتق امور اجتماعى و سياسى و حتى پايگاه نظامى نيز بوده و كاركردى عبادى- سياسى داشته است.(جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، ص29)                       
     احكام اسلامى، اعمّ از قوانين اقتصادى و سياسى و حقوقى، تا روز قيامت باقى و لازم الاجراست. هيچ‏يك از احكام الهى نسخ نشده، از بين نرفته است. اين بقا و دوام هميشگى احكام، نظامى را ايجاب مى‏كند كه اعتبار و سيادت اين احكام را تضمين كرده، عهده‏دار اجراى آنها شود؛ چه، اجراى احكام الهى جز از رهگذر برپايى حكومت اسلامى امكان‏پذير نيست. در غير اين صورت، جامعه مسلّما به سوى هرج‏ومرج رفته، اختلال و بى‏نظمى بر همه امور آن مستولى خواهد شد.                                    
     با توجه به اينكه حفظ نظام جامعه از واجبات مورد تأكيد شرايع الهى است و بى‏نظمى و پريشانى امور مسلمانان نزد خدا و خلق امرى نكوهيده و ناپسند است و پرواضح است كه حفظ نظام و سدّ طريق اختلال، جز به استقرار حكومت اسلامى در جامعه تحقّق نمى‏پذيرد، لذا هيچ ترديدى در لزوم اقامه حكومت باقى نمى‏ماند.                                                                                              
     علاوه بر آنچه گفتيم، حفظ مرزهاى كشور اسلامى از هجوم بيگانگان و جلوگيرى از تسلّط تجاوزگران بر آن، عقلا و شرعا واجب است. تحقّق اين امر نيز، جز به تشكيل حكومت اسلامى ميسّر نيست.( موسوی خمینی، روح الله، شؤون اختیارات ولایت فقیه، ص 23)                                                         
      با توجّه به ارتباط تنگاتنگ ابعاد گوناگون اسلام با مسأله حكومت، و شعاع گسترده‏اى كه براى دولت اسلامى در متن اين قوانين در نظر گرفته شده،...حكومت نيز به عنوان نظامى سياسى، همه اجزاى اين پيكره را به يكديگر متّصل مى‏سازد و آن را به صورت قامت استوار در مى‏آورد.(شمس، علی،ولایت فقیه اندیشه کلامی،ص81)                                                                                                   
 
 
 
 
 
 
 
 
منابع
1. قرآن کریم .
2.نهج البلاغه.
3. بيانات حضرت امام خمينى( قدس‏سره) و رهبر معظم انقلاب‏،ولایت فقیه سایه ی حقیقت عظمی، چ1، سازمان اوقاف و امور خیریه، قم، 1388.
4. جوان آراسته، حسین، مبانی حکومت اسلامی، چ7،موسسه بوستان کتاب، قم، 1388.
5. سروش، محمد، دین و دولت در اندیشه اسلامی، چ2، موسسه بوستان کتاب، قم، 1386.
6. شمس، علی، ولایت فقیه اندیشه ای کلامی، چ1، مرکز انتشارات موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، قم، 1384.
7. طاهری، حبیب الله، تحقیق پیرامون ولایت فقیه، چ6،دفتر انتشارات اسلامی، قم،1381.
8. ممدوحی، حسن، حکمت حکومت فقیه، چ2، بوستان کتاب قم، قم، 1380.
9.موسوی خمینی، روح الله، شؤون اختیارات ولایت فقیه، چ1، وزارت ارشاد اسلامی، 1365.
10. موسوی خمینی، روح الله، ولایت فقیه(امام خمینی)، چ27، موسسه تنظیم ونشر و آثار امام خمینی، تهران، 1391.
11. نصرتی،علی اصغر،نظام سیاسی در اسلام، چ6، نشر هاجر، قم، 1388.
12. موسسه بوستان کتاب، حکومت اسلامی در کوثر زلال اندیشه امام خمینی، چ2، موسسه بوستان کتاب، قم، 1388.
13. واعظی، احمد، حکومت اسلامی درسنامه اندیشه سیاسی اسلام، چ5، انتشارات مرکز حوزه علمیه قم، قم، 1386.